Crises vragen van overheden ongewone en ingrijpende maatregelen. Bij acute crises moet dat in het hier en nu van real and present danger onder gevoelde tijdsdruk gebeuren. Zo ook tijdens de coronacrisis: er worden verstrekkende beslissingen genomen en forse uitgaven gedaan om zowel de volksgezondheid als de economie overeind te houden zo lang het virus ongehinderd rondwaart. Deze beslissingen hebben echter ook gevolgen die ver voorbij de periode van de crisis strekken. Ze hebben grote impact op de toekomstige financiële positie van de overheid, maar ook op toekomstige verhoudingen, innovaties en vraagstukken in de zorg, het onderwijs, de sociale zekerheid, de gebouwde omgeving en het duurzaamheidsbeleid. Dat maakt het van belang om te onderzoeken hoe op een slimme, verantwoorde manier is om te gaan met de lange schaduw van deze crisis; zowel de ontregelende aspecten ervan als het innovatieve potentieel dat ermee samenhangt. Crises worden niet voor niets als exogene krachten gezien die grootschalige, transformatieve, verandering kunnen brengen en de samenleving op langere termijn kunnen versterken.

Tegelijkertijd met de coronacrisis worden we steeds indringer geconfronteerd met sluipende crises (zoals recent uitgewerkt in Boin et al, 2020), die zich in een heel ander tempo voltrekken, denk aan de klimaatscrisis. De gevolgen van zo’n sluipende crisis lijken in eerste instantie minder acuut, maar kunnen desalniettemin desastreus zijn. Er gaat een grote dreiging uit van mogelijke rampen, terwijl de urgentie van overheidshandelen om mensenlevens te redden ogenschijnlijk minder is. Omdat juist nu de bestuurlijke aandacht sterk getrokken wordt naar de megacrisis van het moment, bestaat het risico dat dergelijke sluipende crises niet de bestuurlijke aandacht en daadkracht krijgen die wel nodig zijn om hun toekomstige escalatie te beperken en goed in te spelen op hun toekomstige effecten.  

Beide typen crises vragen dus om tijdsenstitief bestuur (Scherpenisse, 2019), waarbij het gevraagde reactieve handelen op de korte termijn niet ten koste gaat van de effecten van dat handelen en de problemen die spelen op de lange termijn (Pot, 2020).  Dit themanummer stelt bestuurskundigen de vraag: Hoe kan tijdsensitief bestuur vorm krijgen tijdens acute en sluipende crises ten behoeve van lange termijn vraagstukken? 

Voor het themanummer gaan we op zoek naar het vermogen van en in het openbaar bestuur om vooruit te kijken en crises te benutten voor de vraagstukken van de lange termijn. De centrale spanning die we opzoeken is die tussen de korte termijn met noodzakelijk, acuut en reactief handelen en de lange termijn met anticiperend, verkennend en proactief handelen. We willen in het themanummer de context van een acute crisis (COVID-19) bestuderen om deze spanning helder te krijgen en op zoek te gaan naar hoe, met wat voor methoden, middelen en strategieën, het openbaar bestuur vooruit kijkt en de lange termijn inbrengt tijdens crises. Om te voorkomen dat we als samenleving inderdaad in de val terecht komen van ‘buy now, pay later’. Vragen die in het themanummer aan de orde kunnen komen zijn: 

  • Hoe is een strategisch lange termijn perspectief te ontwikkelen in een context van crisismanagement, een context die vrijwel altijd korte termijn georiënteerd en reactief georiënteerd is? 
  • Hoe kunnen we compenseren voor de neiging van publieke instituties en beleidsmakers om sluipende crises niet te zien of op hun beloop te laten tot ze acute vormen beginnen aan te nemen? 
  • Wat leert COVID-19 ons over het signalerende en anticiperende vermogen in het Nederlandse openbaar bestuur? 
  • Hoe kun je anticiperen op de lange termijn met het nemen van besluiten ten tijde van een acute crisis? 
  • Hoe kun je mechanismen doorbreken die leiden tot policy inaction en defensive decision making?
  • Hoe kun je risico’s afwegen en kaders hanteren die ruimte laten voor meerdere waarden?
  • Hoe kan binnen het openbaar bestuur tijd worden genomen tijdens een crisis, door afstand te nemen van de dagelijkse crisismanagement en een langere termijn horizon te hanteren, om niet alleen reactief maar ook proactief te handelen? 
  • Voor het themanummer zijn we op zoek naar artikelen die deze vragen vanuit verschillende disciplines benaderen, zowel vanuit een empirische als theoretische invalshoek. Auteurs nodigen we van harte uit om de huidige context van COVID-19 te benutten om dergelijke vragen te beantwoorden. 

We nodigen zowel wetenschappers binnen de bestuurskunde en aanpalende vakgebieden als praktijkonderzoekers (bijvoorbeeld van het CPB, PBL) uit voor een bijdrage in dit themanummer. 

Deadline abstracts (250 woorden): 15 maart

Deadline papers (4000 woorden): 30 juni

Interesse? Meld je dan aan bij Paul ’t Hart (P.tHart@uu.nl).